اسماعيليان نخستين كسانى هستند كه از برادرى حقيقى و انسانى نه تنها ميان مسلمين ، بلكه ميان همه مردم با همه اختلافهاى قومى و دينى كه داشتند ، براساس عقل سليم ، سخن گفتند . » پيش از اتمام اين سخن كوتاه دربارهء قوميت عربى و ويژگيهاى انسانى آن ، به گفتار يكى از متفكرين بيگانه اشاره مىكنيم : عظمت عرب ، از توانايى او در اخذ ميراث فكرى اقوام و ممالك ديگر بود . از دانش يونانى ، طب و رياضيات را گرفتند و با شكيبايى و كوشش در راه تطور ، به حركت درآمدند ؛ از هند ، اعداد را گرفتند كه سخت مورد نياز بود . شكل تفكر علمى و جبرى را ( كه براى هر پديده‌اى علتى مىجست ) نيز از هند اخذ نمودند ؛ و براساس علوم يونانى ، فرهنگ خود را پىريزى كردند . اگر اين شكل تفكر نبود ، قطعاً پيشرفتى حاصل نمىشد . اعراب در قرن دهم در اسپانيا تمدنى به‌وجود آوردند كه تنها به علم محض اتكا نداشت ، بلكه با فنون و صنايع ضرورى نيز همراه بود . خلاصه اينكه در قرون وسطى ، عرب از لحاظ تفكر علمى و از لحاظ آثار علمى به مقامى رسيده بود كه ما آلمانيها امروز به آن دست يافته‌ايم . « 1 » تمام ذخايرى كه عرب در منطقه‌هاى مختلف به دست آورد ، متكى بر همان مسير تاريخ عمومى زندگيش بود ، جز اينكه در اين مسير ، در قرنهاى طولانى به موانعى از طغيان و احتكار كه مظهر آن

--> ( 1 ) تاريخ الحركات الفكريه فىالاسلام ( بيروت ، انتشارات دارالروائع ) ، صص 157 و 158 ، با تلخيص